İran ətrafında yaranmış vəziyyətə görə Azərbaycanın və qardaş Türkiyənin narahatlığı başadüşüləndir. İrana hər hansı bir hücum və müharibə hər iki dövlət üçün arzuolunmazdır. Çünki hər iki dövlətin həmsərhəd olduğu bir ölkədə müharibə istər-istəməz həm Türkiyəyə, həm də Azərbaycana çoxşaxəli təsirsiz ötüşməyəcək.
Regionda sabitliyin olmaması və müharibə hər iki dövlətin geosiyasi, iqtisadi və milli təhlükəsizlik maraqlarına ziddir. İranda sabitliyin olmaması və müharibə ilk növbədə Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi və digər layihələrin gerçəkləşməsi prosesini ləngidə bilər. Müharibə İran sərhədlərini aşa bilər. Azərbaycan və Türkiyə çoxsaylı qaçqın ordusu ilə üz-üzə qala bilər. Azərbaycan və Türkiyə ərazisi hücuma məruz qala bilər. Xatırladaq ki, İran hər hansı bir hücumu müharibə kimi qarşılayacağını dəfələrlə bildirib və ilk cavab zərbəsini ABŞ-ın müttəfiqi hesab etdiyi dövlətlərə və hərbi bazalarına endirəcəyini bəyan edib. ABŞ-ın hərbi bazaları əsasən ərəb dövlətlərində olsa da, Türkiyədə də var, lakin Azərbaycanda belə baza yoxdur.
Bununla belə, İran hakimiyyətinin mühafizəkar dini qanadı Azərbaycanı daim hədəf alaraq müxtəlif ittihamlarla çıxış edib. Hazırda İran ətrafında vəziyyətin ABŞ və İsrail tərəfindən gərginləşdirilməsi fonunda da Azərbaycana qarşı ittihamlardan əl çəkilmir. Bunlar əsasən İsraillə əməkdaşlıq, ərazimizdən və hava məkanımızdan İrana qarşı hərbi əməliyyatlar üçün istifadə olunması, bu yaxınlardakı 12 günlük müharibə zamanı Azərbaycanın da guya İrana qarşı hücumlarda iştirak etməsi kimi uydurma və mənasız ittihamlardır. Eyni zamanda ekspertlər və media səviyyəsində ölkəmizə qarşı birbaşa hədələr, Azərbaycan ərazisinin, xüsusən də enerji strukturlarının vurulması kimi çağırışlar çoxalır.
İran rəsmilərinin İrana hücum olarsa müharibə İran sərhədlərini aşacaq, baş verə biləcək qarşıdurma yalnız İran ərazisi ilə məhdudlaşmayacaq və regionu əhatə edən genişmiqyaslı münaqişəyə çevrilə bilər kimi bəyanatları Azərbaycana olan təhdidlərin ekspert və media səviyyəsindən çıxaraq rəsmi səviyyəyə keçməsinin göstəricisidir. Eyni zamanda hərbi əməliyyatlar başlanarsa təkcə Azərbaycanın deyil, həm də qardaş Türkiyənin hədəf olacağına dair bəyanatlar var.
Əslində İran ekspert, media və rəsmilərinin Azərbaycana və Türkiyəyə təhdidləri sağlam məntiqlə, İranın daxili və xarici vəziyyəti ilə ziddiyyət təşkil edir. Belə ki, İran uzun müddətdir ABŞ və İsraillə düşmənçilik edir, ərəb ölkələri ilə “soyuq müharibə” vəziyyətindədir, yaxın qonşuları olan Türkiyə və Azərbaycanla münasibətləri normallaşdıra bilmir, ölkə dərin iqtisadi və siyasi böhranın içərisindədir, narazı əhalinin etirazları vəhşicəsinə qan içində boğulur. Belə bir vəziyyətdə regionda söz sahibi olan, beynəlxalq aləmdə nüfuzunu getdikcə artıran yaxın qonşularla təhdid dilində danışmaq mühafizəkar dini rejimin uzaqgörən olmadığını bir daha təsdiq edir.
Digər tərəfdən, həm Türkiyə və həm də Azərbaycan heç vaxt İrana hərbi müdaxilə çağırışlarını dəstəkləməyib. Hələ bir neçə il bundan əvvəl İranın hərbi cəhətdən vurulması məsələsi gündəmə gəlmişdi. Onda Türkiyə öz ərazisində yerləşən hərbi bazalardan İrana hər hansı hücuma icazə verməyəcəyini açıq şəkildə bildirdi. Azərbaycan da öz ərazisindən və hava məkanından İrana qarşı hərbi əməliyyatlar üçün istifadə olunmasına imkan verməyəcəyini bəyan etdi.
Türkiyə və Azərbaycan bu gün də eyni mövqedən çıxış edir. Türkiyə ABŞ-İran danışıqlarının təşkili üçün vasitəçilik missiyasını həyata keçirir. Artıq Türkiyənin vasitəçiliyi ilə danışıqların baş tutacağına dair məlumatlar yayılır. Azərbaycan Prezidentinin İran Prezidenti ilə, Azərbaycanın xarici işlər nazirinin İranın xarici işlər naziri ilə telefon danışıqları, ölkəmizin ərazisindən və hava məkanından İrana qarşı istifadə olunmayacağına dair bəyanat bunu bir daha təsdiq edir.
Türkiyə və Azərbaycan bütün qonşu ölkələrdə hərbi qarşıdurmanın, müharibənin yox, sabitliyin tərəfdarıdır. Bu, İrana münasibətdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, qonşu ölkələrdə sabitlik regionun təhlükəsizliyi və dayanıqlı inkişafı üçün vacib şərtdir. İranda həm də türk etnosuna mənsub 40 milyona yaxın insan yaşayır.
Türkiyə və Azərbaycanın İrana mümkün hərbi müdaxilə məsələsində mövqeləri və siyasəti hər iki dövlətin milli maraqlarına və milli təhlükəsizliklərinə, bütövlükdə bölgənin təhlükəsizliyinə və inkişafına uyğundur. Hər iki dövlət yaxın qonşuluqlarında və regionda müharibənin qarşısını almağa, İranla bağlı problemlərin hərbi təzyiq, güc və müharibə yolu ilə deyil, masada dialoq və siyasi mexanizmlərlə həllinə yönəlik siyasət yeridir.
Qulamhüseyn Əlibəyli,
hüquqşünas, siyasi ekspert
