Londonda fəaliyyət göstərən "İlaaf" qəzeti məlumat yayıb ki, İranda hakimiyyətin təhvil verilməsi üçün müvəqqəti hökumət yaradılıb. İddia olunur ki, İranın “Milli Müqavimət Şurası” hakimiyyətin xalqa verilməsi məqsədilə müvəqqəti hökumət yaradıldığını açıqlayıb.
Qeyd olunur ki, bu hökumət keçid dövründə Məryəm Rəcəvinin on maddəlik proqramına əsasən fəaliyyət göstərəcək. Bu xəbərin doğru olub-olmadığı sualına cavab vermək üçün İran hökumətinin strukturunu anlamaq vacibdir.
Medianews.az xəbər verir ki, İranın siyasi və hərbi strukturu unikaldır.
Hökumət baxımından İran həm respublika, həm də teokratiyadır. Ölkədə həm parlament, həm də prezident seçkilər keçirilir, lakin hakimiyyət seçilməmiş dini rəhbərliyin əlində cəmləşib. Seçilmiş və daimi orqanlar bütün məsələlərdə qarşılıqlı əlaqədə olur, lakin maraqların toqquşması halında son söz həmişə dini rəhbərliyə məxsusdur.
İranın Ali rəhbəri
Ali rəhbər İranda ən vacib hakimiyyət orqanıdır. Bu mövqe 1978-1979-cu illərdə Şah rejiminin İslam respublikası ilə əvəz olunması nəticəsində yaranıb. Hazırkı Ayətullah, 86 yaşlı Əli Xamenei, 1989-cu ildən bəri İrana rəhbərlik edir. O, ölkənin bütün silahlı qüvvələrinin baş komandanı və İranın əsas siyasi fiqurlarından biridir və Tramp onun hakimiyyətdən çəkilməsini bu səbəbdən istəyir. Fevralın əvvəlində Omanda keçirilən danışıqların ilk mərhələsi ərəfəsində Amerika prezidenti, digər məsələlərlə yanaşı, Ali Liderin "çox narahat" olmalı olduğunu bildirib.
Əli Xamenei xarici və daxili siyasətin ümumi istiqamətini müəyyən edir, rəsmi hökumət ritorikasına nəzarət edir və bütün əsas dövlət qurumlarında əsas fiqurları təyin edir. Ali Liderin vəzifəsi dini hakimiyyəti və siyasi gücü birləşdirir. Əslində, İranda hakimiyyət Ali Liderin əlindədir.
Konstitusiyanın Keşikçi Şurası
Konstitusiyanın Keşikçi Şurası 12 üzvdən ibarətdir: Ali Rəhbər tərəfindən təyin edilən altı hüquqşünas və məhkəmə hakimiyyəti tərəfindən irəli sürülən və parlament tərəfindən təsdiqlənən daha altı nəfər. Keşikçi Şurasının iki əsas funksiyası var: parlament tərəfindən qəbul edilən bütün qanunları İslam qanunlarına və konstitusiyaya uyğunluq baxımından nəzərdən keçirir. Şura həm parlament, həm də prezident seçkiləri üçün bütün namizədləri nəzərdən keçirir.
Konstitusiya Keşikçiləri Şurasının sədri 99 yaşlı Ayətullah Əhməd Cənnətidir.
Ekspertlər Şurası
İran Ekspertlər Şurası hər səkkiz ildən bir ictimaiyyət tərəfindən seçilən 88 İslam alimindən ibarət bir qurumdur. Namizədlər Keşikçilər Şurası tərəfindən əvvəlcədən yoxlanılır, ona görə də yalnız təsdiqlənmiş alimlər namizəd ola bilərlər. De-yure olaraq, ekspertlər Məclisi Ali Lideri əvəz etmək nəzəri hüququ da daxil olmaqla geniş səlahiyyətlərə malikdir. Lakin, de-fakto, o, varislik məsələləri ilə məşğul olur və ildə yalnız bir neçə gün görünür.
İran prezidenti Ali rəhbərdən fərqi
Ekspertlər Məclisi tərəfindən təyin edilən Ali rəhbərdən fərqli olaraq, İran prezidenti xalq tərəfindən seçilir. İran prezidenti icra hakimiyyətinin lideridir. O, kabineti təyin edir və nəzarət edir, dövlət qulluğu məsələlərini müəyyən edir və dövlətin iqtisadiyyatını əlaqələndirir. Lakin Ali rəhbərdən fərqli olaraq, Prezident hərbi məsələlərlə məşğul olmur. Bundan əlavə, onun Əli Xameneinin qərarlarına etiraz etmək hüququ yoxdur.
2024-cü ildən bəri 71 yaşlı Məsud Pezeşkian İran prezidentidir. O, ABŞ ilə dialoqun davam etdirilməsini müdafiə edir, eyni zamanda bildirir ki, regionda Amerika hərbi gücünün artmasına baxmayaraq, İran Vaşinqtonun təzyiqinə boyun əyməyəcək.
Qanunverici hakimiyyət
İranda qanunvericilik səlahiyyəti parlamentə məxsusdur. Parlamentin 290 üzvü hər dörd ildən bir seçilir. İran parlamenti qanunlar qəbul edir, büdcəni təsdiqləyir və nazirləri vəzifədən azad edə bilər. Parlamentin nəzarəti altında olan bütün qanunlar Nəzarət Şurası tərəfindən nəzərdən keçirilir. Parlament İranda əsl güc olsa da, Ali rəhbərin və Nəzarət Şurasının nəzarəti ilə məhdudlaşır.
Məhkəmə hakimiyyəti
İranda məhkəmə hakimiyyətinin başçısı Ali rəhbər tərəfindən beş illik müddətə təyin olunur. 2021-ci ildən bəri bu vəzifəni 69 yaşlı Qulam Hüseyn Möhsəni-Ejei tutur. Onun vasitəsilə Əli Xamenei məhkəmələrə, prokurorluğa və İranın ümumi hüquq sisteminə nəzarət edir. Bundan əlavə, məhkəmə sistemi Keşikçi Şurası üzvlərinin yarısını təyin edir və bu da ona siyasi sistem üzərində təsir göstərir.
Məqsədyönlülük Şurası
İranın Məqsədyönlülük Şurası, parlament və Keşikçi Şurası arasında konsensusa gələ bilmədikdə mübahisələrə vasitəçilik edən məsləhətçi orqandır. O, həmçinin Ali Rəhbərə uzunmüddətli siyasətlə bağlı məsləhətlər verir. Şura 25 üzvdən ibarətdir və hamısı Ali Rəhbər tərəfindən təyin olunur.
İranın iki ordusu
İranın hər biri digərindən müstəqil fəaliyyət göstərən iki ordusu var. 1) 1979-cu il İnqilabından əvvəl mövcud olan nizami ordu quru qüvvələri, donanma, hava qüvvələri və hava hücumundan müdafiə bölmələrindən ibarətdir. Bu qüvvələr ölkənin sərhədlərini qoruyur və ölkə daxilində asayişi qoruyur. Nizami orduda təxminən 420.000 nəfərlik heyət var.
2)İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu(SEPAH). Bu, İnqilabdan sonra yaranan ordudur və əsas məqsədi İranın İslam sistemini qorumaqdır. Onun özünün quru qüvvələri, donanması və hava qüvvələri, raket bölmələri və kəşfiyyat xidməti var. İİKK nizami ordudan daha yaxşı təchiz olunub və İran iqtisadiyyatının əsas sektorlarına, o cümlədən enerji, tikinti, telekommunikasiya və s. nəzarət edir. SEPAH birbaşa Ali rəhbərə hesabat verir və əsas vəzifəsi onun təhlükəsizliyini təmin etməkdir. İİKK-nın 190 min nəfərlik heyəti var.
Göründüyü kimi, İran rejimi sadə qurulmayıb və hansısa müvəqqəti hökumət qurulmasının indilikdə gerçəkliklə heç bir əlaqəsi yoxdur...