2001-ci ilin 11 sentyabrından sonrakı müharibə və əməliyyatların ümumi dəyəri (faizlər və gələcək öhdəliklər daxil olmaqla) 8 trilyon dolları keçib, İran müharibəsi bu xərcləri hiss olunacaq dərəcədə artıracaq. Təkcə ilk altı gündə ABŞ Müdafiə Nazirliyi 11,3 milyard dollar xərclədiyini bildirib. 2026-cı ilin mart ayının sonuna qədər ümumi xərclər 27 milyard dolları keçib. Hazırkı hesablamalara görə, gündəlik xərclər təxminən 1,43 milyard dollar təşkil edir. Buraya 1 milyard dollar əməliyyat xərcləri və təxminən 400 milyon dollarlıq sursat (əsasən “Tomahawk” və birgə birbaşa hücum raketləri) daxildir.
ABŞ borc bataqlığında
Federal Ehtiyat Sisteminin rəhbəri Ceremi Pauerin martın 30-da Harvard Universitetində verdiyi açıqlamada bildirib ki, 2026-cı maliyyə ili üçün dövlət borcuna xalis faiz ödənişlərinin 1 trilyon dolları keçəcəyi proqnozlaşdırılır ki, bu da 2020-ci ildəki 345 milyard dollarlıq ödənişlə müqayisədə təxminən üç qat artım deməkdir . Cari maliyyə ilinin yalnız ilk üç ayında faiz ödənişləri 270 milyard dollara çataraq eyni dövrdəki müdafiə xərclərini üstələyib. Konqres Büdcə İdarəsinin proqnozlarına görə, borcun ÜDM-ə nisbəti hazırkı 101 faiz səviyyəsindən 2036-cı ilədək 120 faizə yüksələcək.
ABŞ-ın İraq və Əfqanıstandakı uzunmüddətli müharibələri Vaşinqton üçün geosiyasi dönüş nöqtəsinə çevrildi, Amerika mübahisəsiz qlobal liderdən borc bataqlığında əziyyət çəkən, Çinlə rəqabətdə axsayan ölkəyə çevrildi. ABŞ-ın bu müharibələri Çinin sürətli yüksəlişinə, qlobal arenada möhkəmlənməsinə yol açdı və mürəkkəb çoxqütblü bir dövrü başlatdı.
11 sentyabrdan sonrakı müharibələrin maliyyə nəticələri ABŞ-ın büdcə vəziyyətini kökündən dəyişdirdi. Müharibələr əvvəlcə qısamüddətli müdaxilələr kimi təqdim olunsa da, onların uzunmüddətli xərcləri borcla maliyyələşdirilməsi ehtiyacı yarandı.
Qeyd etdiyimiz kimi, 11 sentyabrdan sonrakı müharibə və əməliyyatların ümumi dəyəri 8 trilyon dolları keçib. 2026-cı ilin əvvəlinə olan məlumata görə, təkcə İraq və Əfqanıstan veteranları üçün əlillik müavinətləri üzrə toplanmış öhdəlik 7,3 trilyon dollar olaraq qiymətləndirilir.
ABŞ-ın 2026-cı maliyyə ili üçün hərbi və müdafiə büdcəsi həm tarixi xərclər, həm də Çindən gələn "artım" məsələsi ilə əlaqədar olaraq ilk dəfə 1 trilyon dollara çatıb.
Araşdırmalar hərbi yönümlü xərclərdən qaynaqlanan əhəmiyyətli məşğulluq problemini də aşkarlayır. ABŞ-da müdafiəyə xərclənən hər 1 milyon dollar təxminən 5 iş yeri yaradır. Təhsilə yatırılan eyni 1 milyon dollar 13 iş yeri və ya səhiyyədə 9 iş yeri yaradır. İki onillik ərzində trilyonlarla dolların mübahisəli müharibələrə yönəldilməsi ABŞ infrastrukturunun modernləşdirilməsinə və daxili tədqiqat və inkişafa mane olub və Çinə 5G və yaşıl enerji kimi 4-cü sənaye inqilabı texnologiyalarında liderlik etmək üçün "fürsət pəncərəsi" verib.
ABŞ-ın səhra müharibələri Çinin iqtisadi cəbhədə qalib gəlməsini şərtləndirib
İraq və Əfqanıstandakı müharibələr ABŞ-ın "liberal beynəlxalq nizam" brendini əhəmiyyətli dərəcədə sarsıdıb. Çoxtərəfli əməkdaşlıqdan geri çəkilmə və beynəlxalq öhdəliklərə etinasız yanaşma ABŞ-ın mənəvi nüfuzunu sıfıra salıb. Brand Finance-ın 2026-cı il üçün Qlobal Yumşaq Güc İndeksi göstərir ki, ABŞ ilə Çin arasındakı fərq cəmi 1,5 bala qədər azalıb. 24 ölkədə aparılan Pyu Araşdırma Mərkəzinin 2025-il üzrə sorğusu ABŞ-ın populyarlığının davamlı olaraq azaldığını və qlobal böhranlarda ABŞ liderliyində nəzərəçarpacaq dərəcədə "etimad boşluğu" olduğunu aşkar edib.
ABŞ Yaxın Şərqdə hərbi qarşıdurma ilə məşğul olarkən, Çin “Qlqlobal inkişaf təşəbbüsü (GDI)” və “Bir kəmər, bir yol təşəbbüsü” vasitəsilə "inkişaf yönümlü" diplomatiyaya ilə yüksəlişə başlayıb. Afrikada Çin əsas kredit verən ölkə olmaqla yanaşı qitənin “2063 gündəliyi”nə inteqrasiya olunmuş strateji tərəfdaşa çevrilib.
2025-ci ildə Çin və Afrika arasında ticarət 2024-cü illə müqayisədə 17,7% artaraq 348 milyard dollara çatıb. 2025-ci il "Bir kəmər, bir yol" təşəbbüsünün Afrikada iştirakı üçün rekord il olub, 61,2 milyard dollarlıq yeni müqavilələr əldə edilib ki, bu da əvvəlki ilə nisbətən 283% artım deməkdir. Nigeriyaya (24,6 milyard dollar) və Konqo Respublikasına (23,1 milyard dollar) irimiqyaslı investisiyalar Çinin Afrika nəqliyyat infrastrukturunun əsas qurucusu kimi rolunu möhkəmləndirib.
Çin ABŞ-ın yaxın xaricdə, xüsusən də Cənubi Amerikada görünməmiş addımlar atıb. Çin və Latın Amerikası/Karib (LAC) ölkələri arasında ikitərəfli ticarət 2024-cü ildə 518 milyard dollara çatıb. Çin hazırda demək olar ki, bütün əsas Cənubi Amerika iqtisadiyyatları üçün əsas ticarət tərəfdaşıdır. Peruda Çankay limanının açılması Asiyaya birbaşa trans-Sakit okean kanalı yaradır və Cənubi Amerika ixracına imkan yaradır.
Çin hərbi akademiyalarında təhsil alan Latın Amerikası hərbi zabitlərinin sayı hazırda ABŞ-da təhsil alanların sayından (2026-cı il etibarilə) beş dəfə çoxdur.
İki gücün yanaşmalarındakı fundamental fərq Qlobal Cənubda ABŞ üçün "etimad boşluğuna" səbəb olub.
ABŞ müharibələrdə trilyonlarla dollar xərcləyərkən Çin özünün mərkəzi mövqedə olduğu paralel iqtisadi nizam qurmaq üçün kapitalından uğurla istifadə edib.
Qlobal İşlər üzrə Yaxın Şərq Şurası kimi beyin mərkəzləri müharibənin Körfəzin ticarət və turizm üçün sabit bir məkan kimi imicinə "dönməz şəkildə zərər vurduğunu" və ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi təhlükəsizlik zəmanətlərinin uzunmüddətli etibarlılığına xələl gətirdiyini iddia edir.
Zaur İbrahimli
Qeyd: Materialda statistika və rəqəmlər süni zəka vasitəsilə toplanıb və ümumiləşdirilib.