O gün yazıçı dostum, 35-40 ildir oxucusu olduğum Əlabbas sosial şəbəkədə bir dostunun Türkiyədən göndərdiyi "Atatürk" şerini paylaşmışdı. Paylaşımda ən maraqlı məqam o idi ki, Türkiyədə çıxan “Tan” dərgisində dərc olunmuş həmin şeirin altında Mikayıl Müşviq imzası vardı və göstərilirdi ki, böyük şairimiz bu şeiri 1936-cı ilin fevralında yazıb.
Şeir belə başlayırdı:
“Könlüm əmr eylədi, mən qulaq asdım,
Bu şeiri, ey dahi, eşqinlə yazdım.
Eşqin olmasaydı, cəbhə boyunca,
Bu söz ordusunu sıralamazdım”.
Elə ilk misradaca Mikayıl Müşviq üslubu hiss olunurdu. Amma yenə də şeirin davamına diqqət etmək lazım idi.
“Onun hər bəndinə izn almadan
Saysız millətlərin möhrünü basdım”.
Burada söhbət bir az dolaşırdı. Çünki Türkiyədə heç də saysız millətlər yaşamır, saya gələn qədər yaşayır. Dördüncü bənd də maraqlıydı:
“Sənət vadisində, elə bilməyin,
Yolumu itirdim, yolumu azdım”.
Hərçənd öz ölkəsinin xarizmatik liderini qoyub, başqa bir ölkənin, özü də SSRİ-yə dost sayılmayan dövlətin rəhbərinə şeir yazmaq bir balaca yolunu azmaq anlamına gəlirdi.
Şair beşinci bənddə bu şeiri yazmasının məramını belə izah edir:
“Bu şeiri yazmaqla əsrlər boyu
Dağlara, daşlara adımı yazdım”.
Adam şübhələnir ki, bəlkə şairi elə bu kimi misralarına görə repressiya ediblər və adının nəinki dağlara, hətta adi daşa yazılmasını belə ona çox görüblər.
Nəhayət, sonuncu misra gəlirdi:
“Ey ulu Atatürk, dikdim səninlə
Şanlı abidəni söz vətənində”.
Yazıçı Əlabbasın bu paylaşımına rəy bildirən söz adamları, şairlər, poeziyasevərlər etiraf edirdilər ki, bəli, şeirdə Müşviq ruhu, Müşviq stili var. Amma yenə də şübhə qalırdı ki, on minlərlə adamı güllələtmiş Yaqodanı əvəz edən, son 50 ildə Rusiyada bütün rəhbərlərin məhv etdiyindən daha çox adamı bir ilin içində güllələdən “qanlı cırtdan”ın – Yejovun dövründə belə şey yazmaq olardımı? Əl-əlbət bu işin içində bir iş vardı.
Dünən məlum olub ki, şeir doğrudan da Müşviqə məxsusdur, amma o, bunu Atatürkə yox, Stalinə yazıb.
Heç demə, şeiri Türkiyə ilə gediş-gəlişin yeni-yeni açıldığı vaxtlarda şair-tərcüməçi Rəfiq Zəka Xəndan kiçik bir düzəlişlə və Türkiyədə danışılan türkcəyə uyğunlaşdırmaqla “Tan” jurnalında nəşr etdirib. Həmin kiçik düzəliş isə “Ey ulu Stalin” ifadəsini “Ey ulu Atatürk” etməkdən ibarət olub.
Rəfiq müəllimin belə etməkdə məqsədi, çox güman ki, Azərbaycanla Türkiyənin arasında qardaşlıq tellərini möhkəmlətmək, bir az da öz yerini şirin salmaq olub. Bu, heç.
Ancaq orası maraqlıdır ki, Müşviq bu şeiri niyə yazıb? Axı biz onu “dissident şair”, “azadlıqsevər nəğməkar” kimi tanıyırıq. Necə olub ki, “Yenə o bağ olaydı” kimi şedevrin müəllifi belə bir şeir yazıb və propoqondistlik edib.
Bunun iki səbəbi olar bilər: 1. Şair Stalinin böyüklüyünə, ölkədə gedən tikinti-quruculuq işlərinin vüsət almasına ürəkdən inanıb, alternativ məlumatların (kütləvi aclıq, tüğyan edən repressiya) olmadığı dövrdə rəsmi təbliğata uyub; 2. Şair hiss edib ki, onun ayağının altını qazan, torbasını tikənlər var və bu şeirlə NKVD-ni neytrallaşdırmağa çalışıb.
Hər ikisi ola bilər. Çünki o dövrdə bu kimi şeirlər yaza-yaza başının salamatlığını qoruyan, sonra yaxşı vəzifələr tutan, deputat seçilən, orden alan şairlərimiz olub.
Bu baxımdan güman etmək olar ki, əgər ulu Stalinin repressiyasından Səməd Vurğun və Süleyman Rüstəm yox, Müşviq sağ çıxsaydı, biz indi birinciləri “dissident şair” hesab edər, Müşviqin isə “Yenə o bağ olaydı”sini əzbərləməzdik ki, rejimi vəsf edib, şair dostlarının başını yeyib.
İndi görün, ötən əsrin 30-cu illərinin mühiti nə qədər qaramsar, necə antibəşəri olub. Rəhbəri bu cür vəsf edən şairi də güllələyiblərsə, demək, hamının həyatı tükdən asılı imiş.
Deyilənə görə, əslində Səməd Vurğunu da güllələyəcəkmişlər, sadəcə, Stalin bir dəfə onun adını çəkib, Bağırovdan soruşub ki, o qara Səməd necədir, ondan sonra ona dəyməyiblər. Üzeyir Hacıbəyovu isə Moskvada keçirilən “Azərbaycan ongünlüyü” tədbirində Stalinə “Leyli və Məcnun”un müəllifi kimi təqdim olunması xilas edib. Stalin xatırlayıb ki, 1914-cü ildə jandarmlar onu Bayıl tərəfdə təqib edərkən qaçıb özünü filarmoniyaya salıb, həmin vaxt orada “Leyli və Məcnun” operası gedirmiş, o da musiqinin sədaları altına yuxuya gedib, jandarmlar onu tapa bilməyiblər, beləliklə, həyatı xilas olub. Bu söhbətdən sonra Stalinin xilaskarına toxunan olmayıb.
Müşviqin bu şeirini tərcümə edib Stalinə çatdıran olsaydı, o da gənc yaşda həyatını itirməzdi.
Samir SARI